Het Wilhelmus: de ontwikkeling van trots strijdlied tot symbool van nationale eenheid
Op veel plekken en via media klinkt op of rond 4 en 5 mei het Wilhelmus, het Nederlandse volkslied. Hoewel het lied eeuwenoud is, werd het Wilhelmus pas in 1932 officieel het Nederlandse volkslied.
door Willem IJdo
Tot 1932 was ‘Wien Neêrlands bloed door d’aderen vloeit’ van dichter, schrijver en verfhandelaar Hendrik Tollens (1780-1856) de nationale hymne van het sinds 1815 bestaande Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Maar dit lied stuitte op steeds meer weerstand. Het koninkrijk omvatte naast Nederland België en Luxemburg (tot 1831) namelijk ook de Nederlandse overzeese koloniën. Dat maakte het gedicht niet zo geschikt als lijflied voor het koninkrijk. ‘Wien Neêrlands bloed’ gaat in de tweede regel namelijk verder met 'van vreemde smetten vrij'. Hier zat hem de kneep. In Nederlands-Indië (huidig Indonesië) viel die zinsnede slecht, omdat veel Europeanen daar geen volbloed witte Nederlanders waren.
Koningin Wilhelmina, aan het bewind tussen 1898 en 1948, hakte de knoop door. Zij vereerde haar voorouder prins Willem van Oranje-Nassau, ‘vader des vaderlands' uit de 16e eeuw. Op haar aandringen werd het officiële volkslied van ons (niet meer met de zuiderburen ‘verenigde’) Koninkrijk der Nederlanden in 1932 aangepast naar het Wilhelmus.
Oorlogsmars
Het Wilhelmus werd kort na het begin van de Tachtigjarige Oorlog tussen Spanje en de Nederlanden (1568-1648) geschreven als een soort mars, op een melodie uit die tijd. De auteur kan Marnix van Sint-Aldegonde zijn geweest, vriend en secretaris van Willem van Oranje.
Het complete gedicht telt vijftien coupletten, waarvan de eerste letters de naam ‘Willem van Nassov’ vormen. De 'v' is daarin de Latijnse 'u'.
Het Wilhelmus is een van de oudste volksliederen ter wereld, waarvan meestal alleen het eerste couplet (‘Wilhelmus van Nassouwe ben ik, van Duitsen bloed’) en het zesde (‘Mijn schild ende betrouwen zijt Gij, o God mijn Heer’) worden gezongen.
Up en downs
In de waardering van het publiek heeft het lied ups en downs gekend. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het Wilhelmus breed populair als verzetslied. Bij tegenstanders van de monarchie raakte de hymne in de jaren 1960 en 1970 omstreden. Het oranjegevoel tijdens internationale sportevenementen gaf het volkslied echter weer een boost.
Diets
In de tekst van het Wilhelmus vallen een paar dingen op. 'Van Duitsen bloed' betekent niet ‘Duits’ in moderne zin, want Duitsland bestond nog niet. ‘Diets’ verwijst naar het toenmalige Nederlands, waarvan ook varianten werden gesproken in de Duitse landen. Belangrijker is dat Willem van Oranje lijkt te worstelen met zijn houding tegenover de toenmalige koning: Philips II. Dat was de zoon van keizer Karel V, aan wiens hof de jonge prins Willem was opgeleid tot diplomaat.
In de woorden van de dichter zegt hij: 'De koning van Hispanje heb ik altijd geëerd', maar de tirannie van Philips’ bloeddorstige veldheer Alva moest worden bestreden. Uiteindelijk leidt dat tot afzwering van Philips II door de Staten-Generaal der Zeventien Verenigde Nederlanden. Een in die tijd ongehoord revolutionaire daad, vastgelegd in het ‘Plakkaat van Verlatinghe’ van 26 juli 1581.