Erasmus: een rusteloze geest uit de Lage Landen

di 12 mei, 16:37 Historie Openbaar Verleden

BODEGRAVEN – Aan het Erasmushof in Bodegraven klinkt de wereld op het eerste gezicht niet hard door. Een hofje in de dorpskern, bedoeld voor ouderen, met alles wat dat woord oproept: overzicht, een praatje, de dagelijkse gang van zaken. Geen plek waar je meteen denkt aan felle pennen, eindeloze reizen en ruzies met theologen. Toch draagt juist deze rustige plek de naam van Desiderius Erasmus. En dat is best geinig. Want Erasmus was veel, maar geen man van lang stilzitten.

Hij werd geboren in Rotterdam, op 28 oktober, ergens tussen 1466 en 1469. Zelfs over zijn geboortejaar bestaat onzekerheid. Zijn vader was priester, zijn moeder waarschijnlijk de dochter van een arts uit Zevenbergen. Dat maakte Erasmus een kind met een ingewikkelde start. In zijn tijd was afkomst geen detail, maar iets wat je levenspad behoorlijk kon bepalen. 

Lang bleef hij niet in Rotterdam. Als kind woonde hij ook in Gouda en Woerden. Hij ging naar school in Gouda, Deventer en later Den Bosch. Vooral Deventer deed ertoe. Daar kwam hij in aanraking met het onderwijs van de Moderne Devotie, een beweging die soberheid, studie en persoonlijk geloof belangrijk vond. Erasmus nam er iets van mee, al zou hij later nooit een brave schooljongen van het kerkelijk systeem worden.

Na de dood van zijn ouders belandde Erasmus onder druk van zijn voogden in het klooster Emmaüs bij Stein, vlak bij Gouda. In 1487 trad hij daar in. Een paar jaar later, in 1492, werd hij in de Dom van Utrecht tot priester gewijd. Maar het kloosterleven paste hem slecht. Niet omdat hij geen religieuze belangstelling had. Integendeel. Erasmus las, dacht en schreef voortdurend over geloof. Alleen had hij weinig op met de benauwde kanten van het kloosterbestaan: de regels, de vaste patronen, het gebrek aan intellectuele ruimte. Hij wilde boeken, talen, gesprekken en bewegingsvrijheid. Erasmus zocht de wereld op. Hij trok van stad naar stad, van universiteit naar drukker, van beschermheer naar geleerde vriend.

Europa per brief

Parijs, Engeland, Italië, Leuven, Antwerpen, Freiburg, Bazel: Erasmus kwam overal. Niet als toerist, maar als werkende geleerde. Hij gaf les, schreef brieven, zocht opdrachten, corrigeerde teksten en mengde zich in discussies.

Zijn netwerk was enorm. In een tijd zonder telefoon, trein of internet hield Erasmus contact met Europa per brief. Hij correspondeerde met geleerden, bestuurders, geestelijken en vrienden. Zijn postverkeer was bijna een eigen snelweg van papier. Waar anderen een vaste plek nodig hadden, leefde Erasmus uit koffers, boeken en contacten. Zijn eerste grote succes kwam met de ‘Adagia’, een verzameling klassieke spreekwoorden en wijsheden. Later schreef hij zijn beroemdste werk: ‘Lof der Zotheid’. Dat boek was satire. Erasmus liet de Zotheid zelf aan het woord en nam ondertussen geleerden, vorsten, geestelijken en andere gewichtige mensen op de hak.

Erasmus leefde in een rumoerige tijd. De kerk stond onder druk. Maarten Luther kwam in 1517 met zijn kritiek op aflaten en kerkelijke misstanden. De Reformatie brak los. Erasmus had zelf ook kritiek op domheid, bijgeloof en machtsmisbruik binnen de kerk, maar hij had weinig zin om zich door Luther of diens tegenstanders te laten inlijven. Dat maakte hem voor iedereen verdacht. Voor strenge katholieken was hij te kritisch. Voor overtuigde protestanten was hij te voorzichtig. Erasmus stond liever tussen de kampen dan erin. Dat klinkt comfortabel, maar dat was het niet. Wie in het midden staat, krijgt van twee kanten wind. Hij koos voor geleerdheid, taal en redelijkheid. Hij wilde terug naar de bronnen. Daarom werkte hij aan een nieuwe uitgave van het Nieuwe Testament in het Grieks en Latijn. Voor moderne ogen klinkt dat misschien als rustig bureauwerk. In de zestiende eeuw was het gevaarlijker. Wie aan teksten kwam, kwam aan gezag.

Geen hofjesman

Erasmus stierf op 12 juli 1536 in Bazel. Daar ligt hij ook begraven. Zijn naam reisde daarna verder dan hijzelf ooit had kunnen doen. Scholen, universiteiten, bruggen, straten en pleinen kregen zijn naam.