Het Nut viert 240-jarig bestaan

BODEGRAVEN - Een van de oudste charitatieve instellingen binnen onze gemeente viert binnenkort haar 240-jarig bestaan: de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, kortweg Het Nut. De organisatie werd in 1784 opgericht in Edam door, volgens de annalen, “de doopsgezinde predikant Jan Nieuwenhuijzen en enkele eenvoudige stedelingen”. Daarna verspreidde Het Nut zich via vele tientallen afdelingen over Nederland en Vlaanderen. Bodegraven vormde in 1885 het tweede officiële departement (afdeling) van Het Nut.

door Henri Stolwijk

Piet Westerhof kent als weinig anderen de historie van Het Nut binnen Bodegraven. Hij is als penningmeester een van de drie bestuursleden van de stichting die de nalatenschap van Het Nut anno 2025 beheert. Westerhof: “Basisprincipes van Het Nut waren het verbeteren van het onderwijs en het leveren van leesbare boekjes aan het gewone volk.” Hij nam de bestuursfunctie over van zijn vrouw Ans, wier vader, grootvader en overgrootvader ook al bestuursfuncties vervulden bij Het Nut.

Patriotten

Welbeschouwd behoorden de oprichters en navolgers van Het Nut tot de patriotten: niet-prinsgezinden die veranderingen wilden in de maatschappij en volksontwikkeling daarbij als middel zagen. De Bodegraafse huisarts Stoop vond een aantal gelijkgestemden en sloot zich in 1785 aan bij het in Edam gestarte initiatief. Toen Napoleon over de Lage Landen heerste, werden door de patriotten geïnitieerde veranderingen in het onderwijs van overheidswege doorgevoerd.

Westerhof: “Daarbij had Bodegraven in die tijd iets heel bijzonders: een fonds voor gratis onderwijs voor kinderen van mindervermogende ouders. Dat zorgde er op een gegeven moment zelfs voor dat zeventig kinderen gratis onderwijs konden volgen.” Kapitaal vergaarde Het Nut door bijdragen van donateurs en leden. “Het werd met centen en dubbeltjes en soms een kwartje bij elkaar gebracht,” aldus Westerhof.

Belangrijke bijdrage

Onmiskenbaar heeft Het Nut een belangrijke bijdrage geleverd aan het maatschappelijk leven. Zo was het bestuur van het departement Bodegraven in 1914 initiatiefnemer voor de bouw van het Rode Dorp en kort daarna voor de woningen in de Prinsenstraat. Westerhof: “De ontwikkeling werd mogelijk gemaakt met geld van Het Nut, waarna andere partijen de uitvoering ter hand namen.”

Uit het fonds voor liefdadigheid, armenzorg en ziekenvoeding kocht het lokale departement jarenlang turf en kolen in om arme mensen door de winter te helpen. Ook de oprichting van een ziekenkas en een lokaal ziekenfonds om gezamenlijk lasten te dragen behoren tot de palmares van Het Nut. Door de tijd heen werden dit soort lokale initiatieven door betere sociale voorzieningen overbodig. Maar het eerste openbare zwembad – in de Rijn – ter bevordering van de lichaamshygiëne en om mensen tot beweging aan te zetten, kwam tot stand op aandringen van de binnen het departement werkzame huisartsen in Bodegraven.

Kleuterschool

Belangrijke initiatieven waren ook de stichting van de Nutsspaarbank en een Nutsbibliotheek, evenals de oprichting van een kleuterschool. Die laatste ging in 1983 op in de openbare kleuterschool. De bibliotheek fuseerde in 1970 met de katholieke Vincentiusbibliotheek tot de nieuwe openbare bibliotheek.

De Nutsspaarbank werd in 1969 verkocht aan de Goudse. Lange tijd organiseerde het lokale Nut ook lezingen, voordrachten en toneeluitvoeringen. Ook daar kwam, door de veranderingen in de maatschappij, een einde aan. Westerhof: “Aangetekend moet worden dat al die activiteiten jarenlang in de vrije tijd van de leden werden uitgevoerd en dat alles pro deo werd gedaan. Er bleef letterlijk en figuurlijk geen cent aan de strijkstok hangen.”

Stichting

Om de reserves veilig te stellen, werd Het Nut enkele jaren geleden omgezet in een stichting. Daarmee werd voorkomen dat na opheffing het geld zou verdwijnen in de landelijke kas. De stichting ondersteunt anno 2025 nog maatschappelijke en culturele activiteiten in Bodegraven. Met, zoals Westerhof het uitdrukt, “het oogmerk het in het verleden met centen vergaarde kapitaaltje aan de gemeenschap terug te geven”. Overigens wil Westerhof niet zeggen hoeveel geld nog in kas zit. Wel meldt hij dat het kapitaal afneemt, omdat de uitgaven de rentebaten overstijgen.

Wim Daniëls

Ter gelegenheid van het 240-jarig bestaan organiseert de stichting Het Nut op zondag 9 november een lezing van Wim Daniëls in het Evertshuis. Daniëls, bekend als schrijver, historicus en cabaretier, presenteerde samen met Huub Stapel de veelbekeken tv-serie ‘Het Dorp’. Hij maakte een studie van de geschiedenis van bibliotheken en onderwijs in Nederland, twee terreinen waaraan de diverse departementen van Het Nut een aanzienlijke bijdrage hebben geleverd.

De bedoeling is dat hiermee de Nutslezing een jaarlijkse traditie wordt. Kaarten voor de lezing, die om 14.30 uur begint, zijn verkrijgbaar via het Evertshuis.