Werkloosheid en armoede in de crisisjaren 30

In het verhaal van 8 mei over de aanleg van Rijksweg 12 werd al iets verteld over hulp aan werklozen in de jaren 30. Hoe groot was de economische crisis in die tijd?

door Cock Karssen

De crisis begon in 1929 met de beurskrach van Wall Street in de Verenigde Staten. Pas langzamerhand kreeg de malaise ook vat op Nederland. In 1930 waren er in ons land al meer dan honderdduizend werklozen, later zat één op de zes werknemers zonder werk, en de mensen die wel werk hadden, zagen hun loon dalen met een vijfde.

Aandelenkoersen zakten en het aantal faillissementen verdubbelde bijna. Arbeiders, boeren, winkeliers - niemand werd gespaard. Vele boeren konden het hoofd niet boven water houden, waarna het ene Boelhuis (verkoop van inboedel, goederen en huisraad) na het andere volgde. De werklozen kregen weinig steun en als zij wel steun kregen, moest men dagelijks naar het stempelkantoor om een stempel te halen en geld te krijgen. Deze steun was geen recht, maar een gunst.

Bodegraven en de werkloosheid

Voordat de beurskrach plaatsvond, was de werkloosheid al toegenomen. In Bodegraven wist men een aantal van deze werklozen aan werk te helpen bij de aanleg van de Rijksweg en het nieuwe Marktterrein in 1925 en bij het aanleggen van een riolering in de nieuwe Beursstraat en Oranjestraat (nu Oranjelaan) een jaar later. Ook het graafwerk voor de aanleg van elektriciteit naar de Meije in 1927 werd door werklozen verricht.

Veel mensen gingen hun eigen groenten verbouwen op een volkstuintje, waardoor de firma Turkenburg juist groeide door de grotere afzet van de benodigde zaden. 

In februari 1927 werd in Bodegraven een commissie in het leven geroepen die zich zou buigen over de uitkeringen aan werklozen. De burgerlijke gemeente zag de zorg voor de armen als een taak voor de kerken, waarbij de gemeente alleen aanvulde als het nodig was. Raadslid J. Beijen pleit in 1928 voor de oprichting van een Burgerlijk Armbestuur, omdat via de kerken zijns inziens niet voldoende steun gegeven werd. Zijn voorstel werd weggestemd. Wel werd de steun aan ’behoeftigen’ met 1000 gulden verhoogd tot 4000 gulden in een jaar. Bodegraven telde toen ongeveer 6500 inwoners, waarvan er in 1931 69 werkloos waren en in 1933 al 158.

Kosten levensonderhoud

Aangezien de winter van 1928-1929 erg streng was, was het voor arme gezinnen zeer moeilijk om rond te komen: ze hadden weinig werk, lage steun en hoge stookkosten. Om enig idee te krijgen van de kosten die een modaal gezin in die jaren had, enige prijzen die toen golden: drie pond gesneden kool: 10 cent; een pond rookspek: 25 cent; vijftien eieren: 1 gulden; een liter karnemelksepap: 11 cent; een pond margarine: 20 cent; een pond koffiebonen: 90 cent, één pond kaas: 45 cent; een manchesterbroek: 2 tot 6 gulden; een overall: 3 tot 5 gulden; een werkhemd: 1,50 gulden; een fiets: 57 gulden; een bedlaken: 98 cent; en een flanellen pyjama: 15 cent. 

De gezinnen waren over het algemeen groot en de steun bedroeg meestal niet meer dan 10 tot 11 gulden in de week.

Schaatsen en baanvegen als ondersteuning

Er bestond in Bodegraven een ijsvereniging met de naam ‘Werkverschaffing’. Zij gaven werk aan werklozen door hen het ijs te laten vegen - de zogenaamde ‘baanvegers’ - zoals op de foto te zien is. 

Ook organiseerde de Werkverschaffing diverse malen die winter schaatswedstrijden voor ‘behoeftige gezinnen’, waarbij de prijzen bestonden uit levensmiddelen. De tachtig deelnemers in februari streden voor twee pond vlees, een brood, een zak cokes en diverse andere noodzakelijke voedingsmiddelen. In maart 1929 werd bij nieuwe wedstrijden 284 pond vlees, 143 pond rundvet, 140 hectoliter cokes, 344 pond rijst en 128 liter melk uitgedeeld. De gezinnen die niet meededen met de schaatswedstrijden, maar de hulp wel nodig hadden, werden zo geholpen. In totaal zijn 140 gezinnen geholpen. Ook in de andere dorpen rond Bodegraven werd zo ondersteuning gegeven.