Molenaars en machinisten zorgden voor droge voeten

Waarschijnlijk hebben weinig Bodegravers tijdens de overvloedige regenval van dit voorjaar angst gehad voor het onder water raken van ons dorp. Toch liggen de polders rond de Surfplas 2,40 meter onder NAP. Zonder dijken en gemalen zouden wij allemaal kopje onder gaan. Daarom is het bestaan van waterschappen die de bemaling regelen en het werk van de mensen die het uitvoeren van groot belang.

Bodegraven en de polders rondom vallen aan de oostkant onder waterschap De Stichtse Rijnlanden (vroeger Groot Waterschap Woerden ) en aan de westkant onder het Hoogheemraadschap van Rijnland. Beide instanties bestaan al vele eeuwen. In de 11e en 12e eeuw is begonnen met het ontginnen van de wildernis, door sloten te graven vanaf de oevers van de Rijn, de Oude Bodegrave, de Meije, de Wierick- sloot en de Oude Wetering. Het bestaande veen liet veel water los, dat via de riviertjes werd afgevoerd. Maar omdat het veenpakket inklonk, werd het in de loop van de eeuwen steeds moeilijker om het water te lozen. Daarom werd al in 1445 in de Noordzijderpolder de eerste molen gebouwd die het water met een scheprad uit de polder omhoog schepte en afvoerde. 

In totaal hebben er 22 molens gestaan in onze polders. Alleen de Weijpoortse en de Oukoopse molen zijn nog over. De andere molens zijn aan het einde van de 19e eeuw of later afgebroken of vervangen door stoomgemalen. Nog later werden het dieselgemalen en nu vervangen schakelkasten de grote machines.

Molenaars en machinisten

De molenaars en machinisten (van de gemalen) waren mensen die hun werk met hart en ziel deden. Vaak waren zij in hun beroep opgegroeid, omdat vader en grootvader hetzelfde beroep uitoefenden. Toch was het een baan die veel van deze mensen vroeg, want men moest altijd paraat zijn. Ook als het droog weer was en er niet gemalen hoefde te worden, kon men niet rustig op vakantie gaan. Want als er ineens een regenbui zou komen, moest er gemalen worden. Zelfs opname in een ziekenhuis stuitte op bezwaren, want de machinist kon niet gemist worden. Daar komt nog bij dat de molens en later de gemalen altijd ver in de polder stonden en alleen via een smal paadje te bereiken waren. Gelukkig konden vrouw en kinderen in zulke situaties soms voor een oplossing zorgen door het werk over te nemen. 

Bulaeus Brack

Zuidelijk van de Rijn is nog het gemaal ‘Bulaeus Brack’ te vinden aan de Vliet, tussen de spoorlijn en de Hoogendoornlaan. Ton de Bruijn, zesde in een geslacht van molenaars en machinisten, was hier nog lang actief. Dit gemaal verving de molendriegang en is nog altijd in werking. Bij veel regenval wordt soms wel drie à vier dagen achter elkaar gemalen om de polders op het vereiste peil van 2,20 onder NAP te houden. Want bij een neerslag van 50 milimeter in één keer stijgt het waterpeil met 5 à 6 centimeter. Per minuut pompt het gemaal 200 kubieke meter water de Rijn in. Het water wordt uiteindelijk, samen met het water van vier andere gemalen, in de Noordzee geloosd.

Zuidzijdermolen

Verder naar het oosten stond vroeger aan de Vliet bij Molenbrug de Zuidzijdermolen. Deze molen werd gebouwd in 1564. In 1672, toen de Fransen plunderend en brandstekend door onze streek trokken, moet hij - zoals alles aan weerskanten van de Rijn - ook zijn afgebrand. De molen werd echter weer opgebouwd en werd pas in 1912 definitief gesloopt. Wel was hier al in 1875 een gemaal naast de molen gebouwd, maar de molen bleef ook in functie. Hij werd nog lang gebruikt voor de hoofdbemaling en werd verder ingeschakeld als hulp bij het stoomgemaal.

In 1854 kwam de eerste generatie Gelderblom op de molen; er zouden er nog twee volgen. De derde generatie, Leendert Gelderblom, bleef in functie tot 1959, waarna hij na 45 jaar van zijn rust ging genieten. Hij werd opgevolgd door Bas de Vries en die op zijn beurt in 1991 door Dick de Vries.

Weijpoortsemolen

De Weijpoortsemolen is als enige niet afgebroken en functioneert nog af en toe. De huidige molenaars Leo van der Vlist en Jos Berg hebben het interieur weer zoveel mogelijk in de oude stijl heringericht. Deze molen wordt alleen nog op vrijwillige basis door de genoemde molenaars bemalen.